Սմբատաբերդ Բերդ

Պաշտպանական համալիր՝ Սմբատաբերդը գտնվում է Վայոց ձորի մարզի Արտաբույնք գյուղից արևելք։ Ըստ պատմական տեղեկությունների 5-րդ դարում այս ամրոցի մոտ հայերի և պարսիկների միջև տեղի է ունեցել արյունահեղ ճակատամարտ։
Ամրոցը ունի բարձր և լայն բրգավոր պարիսպներ։ Սմբատաբերդը գտնվում է 2 խոր ձորերի միջև՝ Արտաբունի և Եղեգիսի, որոնցով այն կարծես թե պաշտպանված է շրջակայքից։ Ամրոցը ունի 3 մուտքեր։ Գլխավոր մուտքը՝ հյուսիսայինը և արևելյանը կառուցված են սրբատաշ բազալտից թաղածածկ սրահներ, տանիքները ունեն պահակատներ և դիտանոցներ։ Պատը բաժանում է ամրոցը 2 մասի՝ հյուսիսային և հարավային։ Այստեղ պահպանվել են միջնաբերդի, բնակելի շենքերը և ջրավազանների ավերակներ։ Ամրոցում ջուրը բերվել է քրիմողով՝ վանքի մոտի աղբյուրներից։
Ըստ ավանդության ասում են, որ այս բերդը կառուցվել է Սյունյաց Սմբատ իշխանի կողմից, հենց այդ պատճառով տեղի բնակիչները այն կոչել են Սմբատ բերդ անվանումը։